Autyzm to zaburzenie, w którym nieprawidłowości w zakresie rozwoju społecznego uznaje się za szczególnie charakterystyczny objaw (Baron-Cohen, 1989; Fein, Pennington, Markovitz, Braverman i Waterhouse, 1986; Hobson, Ouston, Lee, 1988; Volkmar, 1987). Specyficzne zaburzenia dotyczące relacji społecznych i interpersonalnej komunikacji stanowią zasadniczy element definicji autyzmu, chociaż funkcjonowanie osób autystycznych w tym zakresie jest ogromnie zróżnicowane.

Według DSM-III u jednostek autystycznych występują takie zaburzenia związane z przebiegiem kontaktów społecznych jak: brak świadomości istnienia innych osób lub ich odczuć oraz nie oczekiwanie pomocy i wsparcia ze strony innych bądź oczekiwanie stereotypowych form pomocy. Upośledzona jest też zdolność naśladowania zachowań, czynności są naśladowane mechanicznie, bez związku z sytuacją. Osoby autystyczne cechuje nieumiejętność uczestniczenia w zabawach o charakterze społecznym oraz upośledzenie zdolności nawiązywania przyjaźni rówieśniczych. Nie rozumieją one również zasad dotyczących przebiegu interakcji społecznych. Szczególne trudności sprawia im rozpoznanie w zachowaniu innych ludzi elementów o znaczeniu społecznym i emocjonalnym.

Według DSM-IV zaburzenia interakcji społecznych u jednostek autystycznych manifestują się poprzez zaburzenia złożonych zachowań niewerbalnych: kontaktu wzrokowego, ekspresji twarzy, postawy ciała i gestykulacji, w celu regulacji interakcji społecznych; nieumiejętność odpowiedniego dla danego poziomu rozwoju nawiązywania kontaktu z rówieśnikami; brak spontanicznego współdzielenia radości, zainteresowań lub osiągnięć z innymi ludźmi; brak społecznej lub emocjonalnej wzajemności.

Wing i Gould (1979), opierając się na badaniach epidemiologicznych i własnych doświadczeniach w pracy klinicznej z dziećmi autystycznymi, wyodrębniły w tej grupie trzy podtypy . Kryterium podziału stanowi jakość społecznych interakcji, w jakich osoby te uczestniczą.

1. Osoby wycofane, powściągliwe, pełne rezerwy – do grupy tej zalicza się jednostki, które aktywnie unikają wchodzenia w kontakt z innymi ludźmi. Jest to najczęściej spotykany typ osób autystycznych. Należy do niego około 61% autystycznej populacji. W większości przypadków nie okazują one żadnych potrzeb o charakterze społecznym. Niektóre z tych osób czasami chętnie wchodzą w kontakt fizyczny, ale tylko wówczas, gdy same tego chcą.

2. Osoby bierne – dzieci i dorośli z tej grupy nie nawiązują spontanicznie kontaktów z innymi osobami – z wyjątkiem tych, które służą zaspokojeniu ich potrzeb. Akceptują natomiast takie próby ze strony innych ludzi, odnosząc się do nich bez protestu, a czasem nawet z oznakami zadowolenia. Można je zachęcić do udziału we wspólnych zabawach, chociaż z reguły przyjmują w nich bierną postawę.

3. Osoby aktywne, specyficzne w kontakcie, czasami dziwne – do tej grupy należą osoby, które spontanicznie nawiązują kontakty z innymi ludźmi, ale czynią to w swoisty, naiwny i jednostronny sposób. Nie są one świadome – lub też są świadome w ograniczonym stopniu – perspektywy drugiego uczestnika interakcji. Zadają pytania, odpowiadają na nie, albo mówią o interesujących dla siebie sprawach, ale nie służy to podtrzymaniu kontaktu.

Ocena umiejętności społecznych dziecka autystycznego jest bardzo ważna, informuje nas bowiem o zakresie jego kompetencji społecznych, tzn. na ile jest ono w stanie dostosować się do wymogów społeczeństwa, w którym żyje i na ile jest w stanie samodzielnie w nim funkcjonować.

Według Guntzburga „ kompetencja społeczna ujawnia się w tym, na ile jednostka potrafi i chce dostosować się do wymogów, nawyków, standardów przyjmowanych przez społeczeństwo, w którym żyje; ujawnia się w stopniu, w którym jest zdolna czynić to niezależnie, to znaczy bez kierowania i nadzoru; ujawnia się w stopniu konstruktywnego postępowania w zadaniach i przedsięwzięciach swojej społeczności”.(Witkowski 1985, str.8).

R. Stefańska-Klar definiuje kompetencje społeczne jako zakres, w którym dziecko jest w stanie odebrać , zrozumieć oraz włączyć w obszar swych czynności informacje o ludziach i relacjach między nimi, a także tworzyć, porządkować i przetwarzać nowe kategorie społeczne (por. R.Stefańska-Klar, 1995, s.24).

Praca nad usprawnieniem dzieci i osób z autyzmem w zakresie kompetencji społecznych powinna obejmjmować:

A – Terapię kontaktu.

B – Trening komunikacji społecznej, zarówno bezpośredniej jaki i przez inne media, jak: listy, telefon, internet, itp.

C – Uczenie zachowań właściwych dla danych sytuacji społecznych.

D – Rozwijanie rozumienia ludzi, siebie i sytuacji społecznych oraz norm, wzorów i oczekiwań interpersonalnych i kulturowych.

E – Rewalidację w zakresie inteligencji emocjonalnej, empatii, dostrajania się emocjonalnego do innych, itd.

F – Trening umiejętności związanych z coraz bardziej samodzielnym funkcjonowaniem w pozadomowych sytuacjach społecznych: w szkole, na ulicy, w sklepie, u lekarza, na poczcie, w miejscach rekreacji, itp.

Program może być realizowany za pomocą różnych metod i technik, łączonych ze sobą tak, aby jak najskuteczniej i przy jak najmniejszych kosztach emocjonalnych dziecka osiągnąć zamierzone cele.